Türkiye, İstanbul’da Serebral Palsi için Kök Hücre ve Ekzozom Tedavisi – Prof. Dr. Serdar Kabataş, MD, PhD(C)’nin Görüşleri

Serebral Palsi ve Rejeneratif Tedavinin Rolünü Anlamak

Prof. Dr. Serdar Kabataş, MD, PhD (C)

Kişisel Bir Bakış Açısı

Ben Prof. Dr. Serdar Kabataş, yirmi yılı aşkın süredir travma ve tümörlerden çocuklarda görülen doğuştan bozukluklara kadar ciddi beyin ve omurga rahatsızlıkları olan hastalarla çalışan bir beyin cerrahıyım. Bu yıllar boyunca, tıbbın beceri kadar alçakgönüllülükle de ilgili olduğunu öğrendim.

İlk başladığımda, hassasiyet ve uzun çalışma saatlerinin neredeyse her şeyi çözebileceğine inanıyordum. Ancak tıp size bunun aksini öğretir. Her hastaya büyük ölçüde yardım edebileceğiniz gibi, sadece biraz yardım edebileceğiniz hastalar da olduğunu keşfedersiniz – ve bazen bu az yardım her şey anlamına gelir.

Serebral palsi, aklımdan hiç çıkmayan rahatsızlıklardan biridir. Çocukların terapi odalarında büyüdüklerini, ebeveynlerin yavaş ama istikrarlı ilerlemelerle hayatlarını yeniden kurduklarını gördüm – birkaç kelime daha net konuşmak, bir zamanlar imkansız görünen küçük bir adım atmak gibi.

Bu da beni rejeneratif tıp alanına, özellikle kök hücre ve ekzozom bazlı tedavilere yönlendirdi. Bu tedaviler rehabilitasyonun yerini almaz, onu uzatır.

Sinir sistemine nadir bir şey sunarlar: kendini yeniden düzenlemek, iyileşmek ve bazen bizi şaşırtmak için ikinci bir şans. Zihinlerinin istediğini yapamayan bedenleriyle mücadele eden çocuklar ve onlara yardım etmek için bir yol daha bulmak için geceleri uykusuz kalan ebeveynler gördüm. Geleneksel tıp bize rehabilitasyon, cerrahi ve ilaç tedavisi gibi önemli yöntemler sunuyor, ancak bunlar genellikle bir noktada duruyor.

Bu yüzden CP tedavisi için kök hücre ve şimdi de ekzozom bazlı tedavilere yöneldim: mucizeler vaat etmek için değil, daha önce hiç olmayan yeni olanaklar yaratmak için.

Serebral Palsi Aileler İçin Gerçekte Ne Anlama Geliyor?

Aileler beni ziyarete geldiğinde, genellikle ilk duyduğum şey sessizliktir. Çocuklarına bakar, sonra bana bakar ve arada bir soru gelir: “Durum hiç düzelecek mi?”

Serebral palsi tek bir hastalık değildir; gelişmekte olan beynin zarar gördüğü erken bir dönemde, bazen doğumdan önce başlayan bir hikayedir. Hasar yayılmaz, ancak zorluklar çocukla birlikte artar. Kaslar sertleşir, konuşmak zorlaşır, küçük görevler uzun derslere dönüşür.

Yıllar boyunca bu ailelerin içinde ne kadar güç saklı olduğunu gördüm. Her tedaviyi ezbere öğrenen anneler, şikayet etmeden her gün çocuklarını kaldıran babalar, çok erken olgunlaşan kardeşler. Serebral palsi sadece çocuğun değil, tüm ailenin hayatını yeniden şekillendirir.

Serebral palsinin başlangıç noktası – basit bir dille “kökenleri”

Ebeveynlere nedenlerini açıklarken, CP’nin zaman çizelgesini haritalandırmaya çalışıyorum:

• Doğum öncesi (prenatal):
  Plasenta ile ilgili sorunlar, anne adayında görülen ciddi enfeksiyonlar (örn. CMV, toksoplazmoz), belirli genetik veya metabolik rahatsızlıklar veya beyin gelişimi sırasında meydana gelen malformasyonlar. Bazen “yanlış bir şey yapılmamış” olsa da beyin stres altında gelişmiştir.
• Doğum sırasında (perinatal):
  Zor doğum sırasında oksijen/kan akışının yetersizliği (hipoksik-iskemik hasar), beyaz maddenin hassas olduğu çok erken doğum (periventriküler lökomalazi) veya yenidoğan beyninde kanama. Şiddetli sarılık (kernikterus) da derin hareket merkezlerine zarar verebilir.
• Doğumdan sonra (doğum sonrası erken dönem):
  İlk aylarda görülen şiddetli enfeksiyonlar (menenjit, ensefalit), felçler, kafa travmaları veya uzun süreli nöbetler kalıcı motor sorunlara yol açabilir.

Quite often, there isn’t a single neat cause; it’s a mix of risks. And yes – in many children we never find a perfect explanation. That uncertainty can be hard, but it doesn’t change what we can do next.

CP’yi nasıl sınıflandırıyoruz – ve her türün gerçek hayatta nasıl göründüğü

CP’yi gördüğümüz hareket kalıplarına ve en çok etkilenen vücut bölgelerine göre gruplandırıyoruz. Etiketler tedaviyi planlamamıza yardımcı olur, ancak asla karşımızdaki çocuğun yerini alamazlar.

1) Spastik tip CP – “sizi zorlayan sertlik”

Bu en yaygın şekildir. Kasları gevşetmesi gereken sinyaller düzgün bir şekilde iletilmez, bu nedenle kaslar gergin kalır ve harekete direnir.

• Nasıl ortaya çıkar: Bacakların makas gibi kapanması, parmak uçlarında yürüme, dirseklerin sert tutulması, kalça/diz/ayak bileği hareketlerinin kısıtlı olması. Hareketler zorlu görünür, sanki vücut kendi frenlerine karşı çalışıyormuş gibi.
• Yeri:
  • Spastik dipleji – bacaklar > kollar (aşırı prematüre doğumdan sonra tipik olarak görülür).
  • Spastik hemipleji – bir taraf daha fazla etkilenir (genellikle perinatal inme).
  • Spastik kuadripleji – dört uzuv ve gövde (daha şiddetli, genellikle konuşma/yutma güçlükleri ile birlikte).
• Ailelerin ilk fark ettikleri şeyler: ayakkabıların düzensiz aşınması, parmak uçlarında durma, eli kolayca açamama.

2) CP’nin diskinezik (atetoid/distonik) tipi – “hareketlerin durmaması”

Hareketin “dişli kutusu” (bazal ganglionlar) genellikle kernikterus veya ciddi oksijen sorunları nedeniyle hasar görmüştür. Ton dalgalanır; hareketler bükülme, kıvrılma veya ani olabilir ve stres veya heyecanla daha da kötüleşebilir.

• Nasıl ortaya çıkar: değişken ses tonu – bir an gevşek, bir an sert; istemsiz baş/boyun hareketleri; yüz buruşturma; düşünceler net olsa bile kontrol edilmesi zor konuşma.
• Ailelerin ilk fark ettikleri şey: çocuk hareket edebiliyor ancak hareketlerini iyi kontrol edemiyor; bebekken “gevşek”, sonra çaba sarf ettiğinde “bükülüyor”.

3) Ataksik tip CP – “denge sistemi gürültülüdür”

Serebellum (beynin koordinatörü) etkilenir. Hareketler titrek, zamanlama yanlış ve denge bozuktur.

• Nasıl ortaya çıkar: geniş tabanlı yürüyüş, niyet titremesi (el hedefe yaklaşırken titrer), hızlı alternatif hareketlerde zorluk, konuşma bozukluğu veya tarama konuşması.
• Ailelerin ilk fark ettikleri şeyler: sık sık düşme, “sakar” ince motor becerileri, çabuk yorulan el yazısı.

4) Karışık CP formları – “aynı anda birden fazla model”

Gerçek hayatta kategorilerimiz nadiren geçerli olur. Örneğin, bir çocukta spastisite ve distoni birlikte görülebilir. İşlevselliği en çok kısıtlayan modeli tedavi eder ve çocuk büyüdükçe ayarlamalar yaparız.

Serebral Palsi’de her zaman kullandığımız diğer iki lens (çünkü planlamayı değiştiriyorlar)

• Dağılım: Esas olarak bacaklar mı (diplegi)? Bir taraf mı (hemipleji)? Yoksa dört uzuv ve gövde mi (kuadripleji)? Dağılım, destek ve yürüme eğitiminden iki elli terapi ve oturma pozisyonuna kadar hedefleri belirler.
• Fonksiyonel seviye (GMFCS I–V):
  “Sınırlama olmaksızın yürüyebilen” (Seviye I) ile “hareket etmek için tekerlekli sandalyeye ihtiyaç duyan” (Seviye V) arasında değişen pratik bir ölçek. Bu bir hüküm değildir; gerçekçi ve yararlı hedefler belirlememize yardımcı olur – bazıları için bağımsız adımlar, diğerleri için güvenli transferler ve iletişim erişimi.

Kök hücreler ve ekzozomlar bu türlere nerede uyuyor (kısa ve dürüst)

• Spastik paternlerde, nöroinflamasyonu azaltmak ve beyaz madde bağlantısını iyileştirmek tonusu yumuşatabilir ve tedaviyi daha etkili hale getirebilir.
• Diskinetik paternlerde kazanımlar daha yavaştır; gövde/baş kontrolünde herhangi bir iyileşme veya taşma azalması, iletişim ve beslenmeyi kolaylaştırır.
• Ataksik paternlerde, serebellar sinyalleşmede küçük iyileşmeler bile, daha dengeli bir denge ve efor altında daha az titreme ile sonuçlanabilir.
• Karışık modellerde, etiket değil işlevsel hedefi takip ederiz: daha kolay transferler, daha net kelimeler, daha güvenli yutma, daha az düşme.

Bunların hiçbiri CP hastalarının rehabilitasyonunun yerini tutmaz. Biyolojik tedavi ortamı değiştirir; terapi ise beceriyi öğretir. İkisi bir araya geldiğinde, daha önce ulaşılamaz gibi görünen ilerlemeler kaydedilir.

Serebral Palsinin Belirtileri ve Günlük Zorlukları

CP’nin en belirgin belirtileri motor becerilerle ilgilidir – yürüme zorluğu, el becerilerinde beceriksizlik – ancak gizli zorluklar genellikle daha büyüktür: konuşma gecikmesi, salya akması, nöbetler, ağrı, duygusal hayal kırıklığı.

Genç CP hastalarımdan biri bir keresinde iletişim panosu aracılığıyla bana şöyle demişti: “Vücudum yavaş ama düşüncelerim hızlı.” Bu cümle, CP’yi herhangi bir ders kitabından daha iyi özetliyor.

CP için Kök Hücre Tedavisi – Bilim Bize Ne Söylüyor – Gerçek Hastalarla Deneyimler

Kök hücreler sihirli hücreler değildir; destek sistemleridir. Enflamasyonu yatıştıran, nöronları koruyan ve yeni bağlantıları teşvik eden büyüme faktörleri salgılarlar. Günümüzde yapılan çalışmaların çoğunda, sağlıklı doğumlardan sonra bağışlanan göbek kordonlarının içindeki yumuşak doku olan Wharton jölesinden elde edilen mezenkimal kök hücreler (MSC) kullanılmaktadır.

Son on yılda, Serebral Palsi ile ilgili araştırmalar, bazılarımızın hasta yatağında gözlemlediklerine yetişmeye başladı.

NLM – Ulusal Tıp Kütüphanesi’nde yayınlanan yakın tarihli bir klinik çalışma – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10989435/ – Wharton’s Jelly’den (göbek kordonunun içindeki yumuşak doku) elde edilen kök hücrelerin, serebral palsili çocukların daha serbestçe hareket etmelerine ve spastisiteyi azaltmalarına nasıl yardımcı olabileceğini ele almıştır.

Veriler henüz erken aşamadadır, ancak yıllarca süren klinik çalışmalarımın ardından bana doğru gelen bir yönü işaret etmektedir.

Bu küçük değişiklikleri kendi gözlerimle gördüm.

CP hastası yedi yaşındaki bir kız çocuğu, bize ilk geldiğinde dengede durmakta zorlanıyordu. Wharton’s Jelly kök hücreleri ile ekzozomları birleştiren birkaç seansın ardından, tereddütlü ve dengesiz adımlar atmaya başladı – ama bunlar kendi adımlarıydı.

Hiçbir zaman net kelimeler kuramamış olan başka bir çocuk, terapi seansı sırasında aniden renkleri saymaya başladı. Annesinin yüzünde inanamama ifadesi, sevinç ve gözyaşlarının karışımı bir ifade vardı.

Bunlar mucize değil, tedavi de değil.

Ancak bunlar, bir ailenin yaşamını değiştiren anlardır – imkansızı neredeyse mümkün kılan anlardır.

Ve bizim alanımızda, bu fark istatistiklerin önemi daha fazladır.

Serebral Palsi için Kök Hücre ve Ekzozom Tedavisinde Hasta Süreci

Her çocuğun tedavi süreci, ilk enjeksiyondan çok önce başlar. Bu süreç, bir kontrol listesi ile değil, bir konuşma ile başlar.

Aileler geldiğinde, onları dinlemek için zaman ayırırım. Birlikte MR görüntülerine bakar, nelerin değiştiğini, nelerin değişmediğini ve en önemlisi, ne umduklarını konuşuruz. Bazen bu umutlar çok basittir: “Sadece çocuğumun düşmeden oturabilmesi istiyorum” veya “tek bir kelimeyi net bir şekilde söyleyebilmesi”. Bu, bizim başlangıç noktamız olur.

Tıbbi durumu anladıktan sonra, çocuğa uygun bir plan oluştururuz — tersi değil. Seans sayısı, uygulama yolu (bazen damardan, bazen omurilik sıvısına), hatta uygulamalar arasındaki aralıklar — bunlar standart bir formül değil, çocuğun ihtiyaçlarına göre şekillenir.

Hücreler, sağlıklı doğumlardan sonra bağışlanan göbek kordonlarından elde edilir. GMP sertifikalı bir laboratuvarda hazırlanır, kullanımlarının güvenli olduğundan emin olana kadar taranır ve test edilir.

Tedavi başladığında, steril bir tıbbi ortamda, dikkatli bir şekilde izlenerek gerçekleştirilir. Ebeveynler genellikle yakınlarda beklerler, gergin ama umutludurlar. Çoğu çocuk bu işlemi çok iyi tolere eder — işlemden sonra biraz uykulu olurlar, ancak birkaç saat içinde kendilerine gelirler.

Sonra en önemli kısım geliyor: rehabilitasyon.

Kök hücre ve ekzozom tedavisi kapıyı açabilir, ancak terapi çocuğun bu kapıdan geçmesine yardımcı olur.

Bazen ilk değişiklikler o kadar küçük olur ki, sadece ebeveynler fark eder. Her zaman sıkılı olan bir el gevşemeye başlar. Gözler hareketleri daha rahat takip etmeye başlar. Gülmek daha kolay hale gelir. Bu küçük anların, herhangi bir test sonucundan daha fazla, ailelerin inancını sürdürmesini sağladığını öğrendim.

Onlara şöyle diyorum: “Havai fişekleri aramayın, tek tek ortaya çıkan küçük ışıkları arayın.”

Eksozomları Anlamak – Konuşmayı Değiştiren Küçük Haberciler

Kök hücreleri yıllarca inceledikten sonra, dikkat çekici bir şey fark etmeye başladım: hücreler uzun süre hayatta kalmasa bile, hastalar bazen yine de iyileşiyordu. Bu da önemli bir soruyu gündeme getirdi: İyileşmeyi sağlayan tam olarak neydi?

Bazen, yıllarca kök hücrelerle çalıştıktan sonra, hücrelerin vücutta uzun süre hayatta kalamadığı halde bazı hastaların neden iyileştiğini merak etmeye başladım. Bu beni düşündürdü – belki de işi doğrudan hücreler yapmıyordu, ama hücrelerin dışarıya gönderdiği bir şeydi.

Bu “şey”in, canlı hücreler tarafından salınan, kimyasal talimatlar ve genetik kod parçacıkları taşıyan küçük kabarcıklar olan ekzozomlar olduğu ortaya çıktı. Bunlar, sessiz haberciler gibi vücutta dolaşarak, bir hücrenin diğerine mesaj göndermesine yardımcı olurlar.

Beyin felci olan çocuklarda, hasar beynin derinliklerinde bulunur ve çoğu tedavinin geçemediği bariyerlerle korunur. Bu durumda, bu iletişim çok önemli hale gelir. Ekzozomlar, bu bariyerleri geçip hala tepki verme potansiyeli olan bölgelere ulaşacak kadar küçüktür.

Beyin, kan-beyin bariyeri adı verilen bir duvarın arkasında kendini korur ve bu duvar çoğu tedaviyi dışarıda tutar. Kök hücreler bu duvarı geçemeyecek kadar büyüktür. Ancak ekzozomlar, bu duvarı geçip gerçekten yardıma ihtiyaç duyan bölgelere ulaşacak kadar küçüktür.

Vardıklarında, beyni sürekli gerginlik halinde tutan iltihabı yatıştırıyor gibi görünüyorlar. Ayrıca, oksijen ve besin akışını iyileştiren küçük yeni kan damarlarının oluşumunu destekliyorlar ve hatta sinir liflerinin yeniden bağlanmasını teşvik ederek kaybolan iletişimin yavaş yavaş yeniden kurulmasını sağlıyorlar.

Bir klinisyen olarak eksozomları benim için bu kadar ilginç kılan şey, onların güvenli olmalarıdır. Bölünmedikleri için tümör oluşturamazlar. Temizlenebilir, test edilebilir, saklanabilir ve nakil yapmaktan çok biyolojik bir sinyal vermek gibi bir şekilde kullanılabilirler. Henüz erken aşamadayız, ancak deneyimlerime göre, önümüzdeki yıllarda rolleri daha da güçlenecek.

Erken klinik deneyimlerimizde, ekzozom uygulamaları güvenli ve iyi tolere edildi – ciddi yan etkiler görülmedi, sadece hafif yorgunluk veya geçici baş ağrısı yaşandı.

Güvenlik, Riskler ve Sorumlu İnovasyon

İnsanlar bana sık sık “Bu güvenli mi?” diye soruyorlar. Bu soruyu diğerlerinden daha iyi anlıyorum. Benim de çocuklarım var ve sevdiğiniz birini tıbbın ellerine teslim etmenin ne demek olduğunu biliyorum.

Bu nedenle, kendi aileme sunmaktan çekinmeyeceğim tedaviler dışında hiçbir tedaviyi önermiyorum. Güvenlik, bir kontrol listesi değildir; yaptığımız her şeyin temelidir. Birlikte çalıştığımız laboratuvarlar GMP sertifikalıdır, her kök hücre veya ekzozom partisi saflık açısından test edilir ve her hasta, her seanstan sonra yakından takip edilir.

Yine de, her tıbbi prosedür bir dereceye kadar risk taşır. Rejeneratif tedavilerde bazen hafif reaksiyonlar görülebilir – düşük ateş, hafif baş ağrısı veya bir iki gün sonra geçen yorgunluk gibi.

Ancak başka bir tür risk daha var: yanlış umut. Bu alan hızla gelişiyor ve ben iyimserlik ile dürüstlük arasında bir denge kurmayı öğrendim. Her başarı bize bir şeyler öğretir; her başarısızlık ise alçakgönüllü kalmamızı hatırlatır. Amacım geleneksel tıbbın yerini almak değil, onu genişletmek; rehabilitasyonun tek başına sınırlarına ulaştığı durumlarda bir çıkış yolu sunmaktır.

CP’de Gerçekçi İlerleme – Değişim Gerçekte Nasıl Görünüyor?

Ailelere ne beklemeleri gerektiği konusunda her zaman dürüst davranırım. Bu, her şeyi eski haline döndüren bir anahtar değildir. İyileşme yavaş yavaş gerçekleşir – bazen görebileceğiniz şekilde, bazen sadece hissedebileceğiniz şekilde.

Eskiden sıkı duran ellerin haftalarca süren terapi sonucunda yumuşamaya başladığını gördüm. Bir zamanlar göz teması kurmaktan kaçınan çocukların birdenbire başlarını kaldırıp bir saniye daha uzun süre göz teması kurduklarını gördüm. O saniyeler çok önemlidir. Başkalarına pek bir şey ifade etmeyebilir, ama bir ebeveyn için her şeydir. Hikayenin henüz bitmediğinin kanıtıdır.

Serebral Palsi için Kök Hücrelerin ve Ekzozomların Kaliteli ve Etik Kaynaklardan Temini

Programımızda kullanılan tüm biyolojik materyaller, ebeveynlerin tam rızası ile sağlıklı doğumlardan sonra bağışlanan göbek kordonlarından elde edilmektedir.

Doku, ulusal ve uluslararası düzenlemelere uygun olarak İyi Üretim Uygulamaları (GMP) tesislerinde işlenmektedir.

Her parti, piyasaya sürülmeden önce enfeksiyonlar ve genetik stabilite açısından taranır.

Benim için bu teknik bir ayrıntı değil, etik bir sınırdır.

Umut ve bilimi nasıl dengelediğimiz sık sık sorulur. Gerçek şu ki, bu kolay bir şey değil. Rejeneratif tıp, bildiklerimiz ile bir gün mümkün olabileceğine inandıklarımız arasındaki dar bir alanda yer alır. Bu yüzden basit bir kuralı benimsiyorum: Kendi ailem için istemediğim hiçbir tedaviyi önermiyorum.

Kalite ve güvenlik her şeyden önce gelir. Laboratuvar çalışmaları, hücre testleri, hasta seçimi – her adım güven kazanmalıdır. Bu alanın güvenilirliğini kaybetmeden büyüyebilmesinin tek yolu budur.

İhtiyatlı bir iyimserlik sergilemeyi öğrendim. Bir çocukta ilerleme gördüğümüzde bunu kutluyoruz, ama sessizce. Çünkü her başarıya karşılık, hala ne kadar az şey bildiğimizi hatırlatan başka bir vaka da var. Bu alçakgönüllülük bilimin bir parçasıdır.

Amacımız geleneksel tıbbı değiştirmek değil, onu genişletmektir. Her zamanki yolların sonu gelmiş gibi göründüğünde ailelere bir çıkış yolu sunmaktır. Bazen bu büyük bir adım, bazen ise küçük bir adım anlamına gelir, ancak tanıştığım aileler için küçük bir adım bile her şeyi değiştirebilir.

Sonuç – Bilime Dayalı Umut

Serebral palsi sadece çocuğun vücudunu değil, tüm ailenin yaşam ritmini de değiştirir.

CP için kök hücre ve ekzozom tedavileri geçmişi silemez, ancak geleceği şekillendirebilir.

Onlar, hareket, konuşma ve yaşam kalitesini iyileştiren, bazen on yıl önce hayal bile edemeyeceğimiz şekillerde yeni bir olasılıklar katmanı sunuyorlar.

Tıbbın özünde, insan onurunu geri kazandırmak vardır.

Bir çocuk tek başına bir adım atabiliyorsa, tek bir kelimeyi net bir şekilde söyleyebiliyorsa veya daha az çaba sarf ederek gülümseyebiliyorsa, bu peşinden gitmeye değer bir zaferdir.

Bilim ilerledikçe, genç bir beyin cerrahı olarak sahip olduğum aynı ilkeye bağlı kalmaya devam ediyorum: her hastaya daha iyi bir yarın için adil bir şans vermek.

Serebral Palsi için Kök Hücre ve Ekzozom Tedavisi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular